1. หลักการและเหตุผล

ระบบนิเวศชายฝั่งทะเลนับว่าเป็นระบบนิเวศที่มีความสำคัญมาก  เนื่องจากเป็นแหล่งที่อุดม สมบูรณ์ไปด้วยทรัพยากรธรรมชาติที่มีคุณค่าต่อระบบเศรษฐกิจ สังคมและนิเวศวิทยา  โดยเฉพาะอย่างยิ่งเป็นแหล่งทรัพยากรธรรมชาติที่สำคัญของชุมชนที่อาศัยอยู่บริเวณชายฝั่ง  แม้ว่าจะมีความตระหนักถึงความสำคัญของระบบนิเวศชายฝั่งโดยทั่วไป แต่ความเจริญเติบโตทางด้านเศรษฐกิจอย่างรวดเร็วในช่วงทศวรรษที่ผ่านมาก็ก่อให้เกิดการใช้ประโยชน์ทรัพยากรชายฝั่งอย่างไม่ยั่งยืน ส่งผลกระทบต่อระบบนิเวศตามธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมบริเวณชายฝั่ง เช่น คุณภาพน้ำชายฝั่งทะเลเสื่อมโทรมลง ทรัพยากรสัตว์น้ำลดลง สภาพป่าชายเลนเสื่อมโทรมหรือถูกทำลายโดยผู้บุกรุก ปะการังถูกทำลาย เป็นต้น

พื้นที่ ต. ท่าข้าม อ. ปะเหลียน จ. ตรัง นับว่าเป็นอีกพื้นที่หนึ่งที่มีระบบนิเวศชายฝั่งที่มีความอุดมสมบูรณ์และมีความสำคัญต่อการดำรงชีวิตของชุมชนท้องถิ่น ทรัพยากรชายฝั่งในพื้นที่ ต. ท่าข้ามก็เช่นเดียวกับพื้นที่ชายฝั่งแห่งอื่นๆ ของประเทศไทยที่ได้รับผลกระทบจากการใช้ประโยชน์ทรัพยากรอย่างไม่ยั่งยืนในช่วงที่ผ่านมา  แม้ว่าในปัจจุบันชุมชนในพื้นที่จะตระหนักถึงความสำคัญของการอนุรักษ์และเปลี่ยนรูปแบบการทำประมงมาใช้เครื่องมือประมงถูกกฎหมาย แต่ทรัพยากรธรรมชาติที่ถูกทำลายลงในช่วงที่ผ่านมาก็จำเป็นต้องมีการฟื้นฟูรวมถึงจะต้องมีการวางแผนการจัดการอย่างมีประสิทธิ ภาพ

จากการที่องค์การพื้นที่ชุ่มน้ำนานาชาติ ประเทศไทย (Wetlands International- Thailand Office) ซึ่งเป็นองค์กรพัฒนาเอกชนที่ดำเนินงานด้านการอนุรักษ์พื้นที่ชุ่มน้ำในประเทศไทย ได้เข้ามาดำเนินโครงการประเมินผลการดำเนินงานของโครงการจัดการทรัพยากรชายฝั่ง (โครงการชาร์ม) ในพื้นที่ ต. ท่าข้าม ในช่วงปลายปี พ.ศ. 2550 ทำให้ได้รับทราบข้อมูลพื้นฐานของพื้นที่และตระหนักถึงความสำคัญที่จะต้องมีการดำเนินกิจกรรมการฟื้นฟูทรัพยากรชายฝั่งใน ต. ท่าข้าม จึงมีความประสงค์จะดำเนินโครงการ “การจัดการและฟื้นฟูระบบนิเวศชายฝั่งทะเล ต.ท่าข้าม อ.ปะเหลียน จ.ตรัง  โดยชุมชน” เพื่อส่งเสริมให้ชุมชนเข้ามามีส่วนร่วมในการตัดสินใจหรือวางแผนในการจัดการ ซึ่งจะส่งผลให้เกิดการใช้ประโยชน์อย่างยั่งยืนต่อไป 

2. เป้าหมาย

เพื่อให้เกิดการจัดการระบบนิเวศชายฝั่งอย่างยั่งยืนและมีการใช้ประโยชน์อย่างชาญฉลาด โดยการส่งเสริมการมีส่วนร่วมของชุมชนในการจัดการและการฟื้นฟูทรัพยากรชายฝั่ง

3. วัตถุประสงค์

3.1    ส่งเสริมให้ชุมชนในพื้นที่ ต. ท่าข้าม ประกอบกิจกรรมเสริมสร้างรายได้

3.2    พัฒนากลไกที่ช่วยให้เกิดการประสานงานกันระหว่างหน่วยงานและผู้มีส่วนได้ส่วนเสียกลุ่มต่างๆ เพื่อให้เกิดการมีส่วนร่วมของชุมชนในการจัดการทรัพยากรชายฝั่งในพื้นที่ ต. ท่าข้าม

3.3    เสริมสร้างจิตสำนึกของผู้มีส่วนได้ส่วนเสียกลุ่มหลักๆ เกี่ยวกับความจำเป็นในการมีส่วนร่วมของชุมชนในการจัดการระบบนิเวศชายฝั่ง รวมทั้งการเสริมสร้างความรู้ความสามารถเกี่ยวกับการจัดทำนโยบายในการจัดการพื้นที่

3.4    เพื่อส่งเสริมการฟื้นฟูและการจัดการทรัพยากรชายฝั่งอย่างยั่งยืนโดยชุมชน

4. พื้นที่ดำเนินโครงการ

                9 หมู่บ้าน ใน ต. ท่าข้าม อ. ปะเหลียน จ. ตรัง

5. ระยะเวลาดำเนินโครงการ

                 2 ปี (กันยายน พ.ศ. 2551 – สิงหาคม พ.ศ. 2553)  

6. กิจกรรม

     6.1 การประเมินสถานภาพทางด้านนิเวศ สังคมและเศรษฐกิจของพื้นที่ ต. ท่าข้าม โดยกิจกรรมหลักๆ ประกอบด้วย

- ดำเนินการประเมินสถานภาพของระบบนิเวศชายฝั่ง (เช่น ป่าชายเลน แหล่งหญ้าทะเล), ปัจจัยคุกคาม, รวมถึงกิจกรรมที่ควรดำเนินการเพื่อส่งเสริมให้เกิดการฟื้นฟูและการจัดการทรัพยากรชายฝั่งอย่างยั่งยืน

 - การศึกษาเพื่อหาพื้นที่ที่เหมาะสมสำหรับการดำเนินกิจกรรมการฟื้นฟูป่าชายเลนและแหล่งหญ้าทะเล

- การประเมินสถานภาพทางเศรษฐกิจและสังคมของชุมชนในพื้นที่ ต. ท่าข้าม

- การศึกษาความเป็นไปได้ในการประยุกต์ใช้แนวคิดไบโอ-ไรท์ (Bio-right approach) สำหรับการฟื้นฟูระบบนิเวศชายฝั่งโดยชุมชน

     6.2 การฟื้นฟูและการจัดการทรัพยากรชายฝั่งอย่างยั่งยืนโดยชุมชน

                ประยุกต์ใช้แนวคิด “ไบโอ-ไรท์” ซึ่งเป็นแนวคิดที่พัฒนาโดยองค์การพื้นที่ชุ่มน้ำนานาชาติ โดยมีหลักการคือ การให้ทุนเพื่อสนับสนุนชุมชนในการประกอบอาชีพเสริมหรือกิจกรรมเพื่อเสริม สร้างรายได้ (โดยกิจกรรมต้องไม่ส่งผลเสียต่อสิ่งแวดล้อม) โดยที่ชุมชนต้องทำกิจกรรมการอนุรักษ์และฟื้นฟูทรัพยากรชายฝั่งใน ต. ท่าข้าม (เช่น การปลูกป่าชายเลน การปลูกหญ้าทะเล การดูแลรักษาป่าชายเลน ฯลฯ) ซึ่งถ้าการดำเนินกิจกรรมด้านการอนุรักษ์และฟื้นฟูประสบความสำเร็จเป็นไปตามเกณฑ์ที่ได้ตกลงกับทางโครงการ ชุมชนสามารถนำเงินที่ได้จากกองทุนไปใช้เป็นเงินทุนหมุนเวียนสำหรับการดำเนินกิจกรรมต่อไป (รายละเอียดเพิ่มเติมในเอกสารแนบ) 

     6.3 ด้านนโยบายและการสื่อสาร กิจกรรมหลักๆ ประกอบด้วย

- การส่งเสริมให้เกิดการประสานงานและความร่วมมือกันระหว่างหน่วยงานและผู้มีส่วนได้ส่วนเสียต่างๆ ในการจัดการพื้นที่

- จัดทำแผนการฟื้นฟูทรัพยากรชายฝั่งโดยชุมชน

- เผยแพร่ข้อมูลและประสบการณ์ที่ได้จากการดำเนินโครงการไปสู่หน่วยงานและผู้ที่เกี่ยวข้องอื่นๆ 

     6.4 การเสริมสร้างความรู้ความสามารถ การเสริมสร้างจิตสำนึก และการติดตามและประเมินผลการดำเนินโครงการ        กิจกรรมหลักๆ ประกอบด้วย

- การประเมินความจำเป็นสำหรับการฝึกอบรมเพื่อการจัดการทรัพยากรชายฝั่งอย่างยั่งยืนและการเสริมสร้างจิตสำนึก โดยมีกลุ่มเป้าหมายคือ เจ้าหน้าที่ของรัฐในพื้นที่และผู้แทนชุมชน

- การประเมินความจำเป็นสำหรับการฝึกอบรมและการเสริมสร้างจิตสำนึกสำหรับครู, อาจารย์ และนักเรียน

- การจัดฝึกอบรมเพื่อเสริมสร้างความรู้ความสามารถโดยความร่วมมือระหว่างหน่วยงานของรัฐและองค์กรชุมชนในพื้นที่

- จัดทำสื่อและจัดกิจกรรมการเสริมสร้างจิตสำนึก

8. ผลที่คาดว่าจะได้รับ

     8.1 ปรับปรุงการจัดการและการฟื้นฟูทรัพยากรชายฝั่งในพื้นที่ ต. ท่าข้าม

     8.2 สร้างทางเลือกในการดำรงชีวิตสำหรับชุมชนในพื้นที่

     8.3 เพิ่มความรู้ความสามารถและจิตสำนึกเกี่ยวกับการจัดการพื้นที่ชุ่มน้ำชายฝั่งแก่ชุมชนท้องถิ่นและผู้มีส่วนได้ส่วนเสียที่เกี่ยวข้อง

9. หน่วยงานร่วมดำเนินการ

องค์การบริหารส่วนจังหวัดตรัง

องค์การบริหารส่วนตำบลท่าข้าม อ. ปะเหลียน จ. ตรัง

สถานวิจัยพื้นที่ชุ่มน้ำ คณะการจัดการสิ่งแวดล้อม มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์

สมาคมพัฒนาชุมชนภาคใต้

สถานีพัฒนาทรัพยากรป่าชายเลนที่ 33

ชุมชนท้องถิ่นในพื้นที่ ต. ท่าข้าม